Күн ыстық. Нұргелді екеуміз түріктің кафесінен түскі ас іштік те, екіге бөлініп кеттік. Ол өз жұмысына ("Қостанай таңы" газетінде фототілші) мен Ыбырай Алтынсарин атындағы мұражайға бет алдым.

Мұражайға кіріп барсам, әскери форма киген әдемі бір келіншек отыр екен. Аса бір сақтық шарасын қажет ететін ғимаратқа кіргендей әсерленіп, мұражайда құнды бір деректер бар болар деген ой санамда жылт етті. Мұражайды аралау үшін 20 (жиырма) теңге төледім. Гид сұрап едім, 150 теңге деді. Сізге "қазақша гид керек пе?" деп, қызметші менен екі рет қайталап сұрағанын қайтерсің. "Иә" деп қазақша сөйлейтін гид сұрап тұрып алдым. "Суретке түсіремін" деп едім, алғашқыда "суретке түсіруге болмайды" деді де, сосын бір жаққа барып рұқсат сұрап келсе керек. "Әр сурет үшін 100 теңге" деді. Солай. Мұражайдан сурет түсіре алмадым. Пардон!

Мұражай екі қабаттан тұрады. Бірінші қабатында Ыбырай атамыздың салған алғашқы мектебінің макеті бар. Сосын архив құжаттары, суреттер. Құнды дерек жоқ. Гидтің сөзіне қарағанда барлық негізгі деректер Орынбор, Қазанда қалыпты. Бұл жерде тек көшірме құжаттары. Ал мұражай 1991 жылы ашылған. Екінші қабаты Мәриям Хакімжанова апайымызға арналған. Бәрінен де Ахмет Байитұрсұновтың соңғы сәтіндегі суретін көріп, тіксініп қалдым. Қорқынышты екен. Жүзі сұп-суық. Әдетте Ахмет атамызды көз әйнек кейіп, қара сақал-мұртымен бір қырындап қарап тұрған кейпін көріп үйреніп қалған едім. Мына суреті тым үйрейлі. Ең бастысы сақал-мұрты, көзәйнегі жоқ. Кәдігімгі жәл ату жазасының алдында түсірген суртке ұқсайды. Асыл алаш азаматы... Оның қасында Бейімбет атамыздың да суреті сондай. Бұрынғы шашы бір жағына қайырылып, күлімдеп тұрған Бейімбет емес...

Екеуі де (т.б. алаш қайраткерлері) Ыбырай мектебінен алғаш сауат ашқан жандар ғой. Екінші қабатында Мәриям апайымыздың тұтынған заттары. Кітаптары, алған марапат қағаздары. Шығарған өлеңіне арнап бір ән шығарған екен. Қасындағы үнтаспаға қарап, магнитафоннан тыңдайтын шығармын деп ойлап едім, магнитафон істемейді екен. Солай өлкетану мұражайына бүгін бара алмаймын. Қазір Алтынсарин ауданындағы "Сосновый бор" деген жерге барамын. Орман іші дейді. Ертең ол жақта Қостанай облысы жас журналистерінің форумы өтпек. Бір секцияны мен жүргіземін. Сәттілік тәлеп, дұға қылыңдар!

Қостанайдан жазған бұрынғы жазбаларым мына жерде.

Блогтардың біразын аралап отырдым да, қызықтырған бірнеше жазбаға тоқтала кеттім. Мені ең қызытырғаны Асхаттың блогындағы Қазақ Ертегілері туралы жазба болды. Жақсы жаңалық екен, бірақ мен үшін бәрі бір. Өйткені онлайн сатылмайды екен. Мүмкін Қазақстанға жолым түсіп барып жатсам алармын. Ол солай болды.

Ал бүгінгі басты жаңалыққа тоқтала кететін болсақ, қазір сағат 5:45 ам болды. Пусан қаласынан осы жазбаны жазып отырмын. Осы қаладағы Қазақ балалармен кездесіп бір шай ішіп кетпекші ойым бар.

Бұрын-соңды блог дегенді естімеген екен. Сөйтіп біразы блог ашты, өздеріне пошта ашып алды. Өте ұлтжанды жастар. Сөздеріне қарағанда Қостанайда тіл мәселесі аса өткір тұрған жоқ. Себебі қазақтардың өздері орысша сөйлеп кете беретін көрінеді. Десе де қазақ тілінің қолданыс аясын кеңейту үшін көптеген шараларды қолға алу керек дейді. Жалпы жақсы қарсы алды. Қала тыныш. Машиналардың у-шуы естілмейді. Кеше мешітке бас сұққанмын. Ақмешіт деген қала орталығында орналасқан әдемі мешіттері бар.

Қостанайдағы семинардан суреттер  

Таксимен әуежайға жетіп, екінші қабатқа жүгіріп жетсем, ұшақтың Қостанайға ұшып кеткеніне 20 минут болыпты. Маңдайымнан мұздай тер бұрқ ете қалды.

Хайырлысы осы болар деп өз өзіме келдім. Бәлкім, бармағаным да дұрыс шығар деп бір сәтке мың-сан ойдың жетегінде кеттім. Қаншама рет маңызды кездесулерге кешігіп жеткенім есіме түсті тағысын тағы. Содан кассаға барып, билетімді ауыстырайын десем, кассир түскі 14.25-те тағы бір рейс бар екенін айтты. Тек оған орын жоқ екен. "Болып қалуы да мүмкін" деді. Содан не билетімді өткізе алмай, не күтерімді білмей абдырадым. Ақыры күтуге бел будым. Қасыма билет алып беруге жәрдемдескісі келген алыпсатарлардың келгені есімде. Уақыт таянғанда кассаға Қостанайға билет сұрап тағы бір жолаушы келді. "Здравствуйте, мне на похроны матери (орыс. Сәлеметсіз бе, анамның жаназасына баруым керек)" деді. Үстінде қара кәстүм шалбар. Қолында неге екенін екі-үш жас шыбық ұстап алыпты. Орын болса, бірінші кезекте осы кісіге берілетіні түсінікті еді. Үмітім үзілуге сәл қалды. Дегбірсіздене бастадым. Жолаушыларды тіркеу уақыты басталғанда, орын босап қалар ма деген дәмемен кассаны торуылдап жүрген біздерді байқаған билет бақылаушысы: "Неге өтпейсіңдер?" деп сұрады. Жағдайды айтып түсіндіріп едім. "Қанша бересің? Өзім ақ реттеп берейін. Паспортыңның арасына үш мың теңгені қыстырып маған өткіз" деді. Дегенін орындап, қасына келіп едім. «Заңды түрде өткізсең алты мың төлеу керек екенсің. Бес мың бер» деп қарап тұр. Мен заңды түрде ауыстырып алсам деген ниетімнің барын айттым. Көңілі түсіп кетті. «Онда алты мың теңге айыппұл төлейсің» деді. Ашулы.

- Студентпін. Бары осы үш мың, - деп күлбілтелей бастап едім, алған билетімді ашып қарап: "Елу мың теңгеге билет алып жүрмісің! Қой билетті өткіз де пойызбен бар!" - деді. Жаңағы үш мың теңгеге реттеп беремін деген ойынан не себепті айнып қалғанын сұрап едім, бес мың теңге деп тұрып алды. Ақыры ұшақтан бос орын табылып билетімнің айыппұлын төлеп, сол рейске үлгеріп міндім. Анасының жаназасына бара жатқан кісінің де құжат тіркеу бекетінен аман-есен өткенін көрдім.

Осы жазбаны қазір Қостанай қаласынан жазып отырмын. Ертең тренинг. Қонақ үйдің теледидарынан КВН көріп отырмын. "Астана.kz" өнер көрсетіп жатыр :) Сау басыма сақина тілеп алғаным-ай. Әуежайға ертерек баруды әдетке айналдыру керек екен.

Толығырақ….

- Қазақстан дейсіз бе? Бай ел ғой. Бірақ автократия бар ғой деймін.

Бүгін Қазақ елінде болып көрмеген бірақ Қазақстан туралы көп естіген украиналық жастың аузынан осы сөзді естіп ойланып қалдым. "Қазақстан өзінің демократиялық жолын қалап жатыр" деп айтқаныммен бұл сөзімде шынайылықтан гөрі, күдіктің басым болғаны анық еді. Бір емес бірнеше украиналықтардың аузынан: "Байлығы тасып жатқан ел, бірақ даму жағынан бізден бес жылға артта қалған" дегенді естисің. Бәлкім еуропаға жақын әрі белгілі бір деңгейде орыс ықпалынан құтылғандықтан солай дейтін шығар деп ойладым да қойдым. Мен бұл елде қонақпын ғой...

Әлгінде метроның эсколаторымен түсіп келе жатқанда анық аңғардым, Киевте ""украиндықтардың өз өздеріне деген сенімдерін оятуға бағытталған жарнамалар өте көп. Жаңаеуразияда жарнама туралы көп жазып жүргендіктен, еріксіз киевтегі жарнамаларға көзім түскен. Себебі бұл елде оның барлығы тек қана мемлекеттік тілде. Мәселен, метродағы көлік ішінде Інжілдің үзіндісі бар.

Қай жаққа қарасаң да, кәсіпкер украин, спортсмен украин, отбасының ұйытқысы  болған украин, әдемі украин, әртіс украин, әкім украин, Отанын шексіз сүйетін украинның күлімдеп тұрған суреттерін көресің.

Бұның барлығы жалпы халыққа үлгі болатын жанның күні бойы көз алдында тұруына алып келері сөзсіз.

Украина қазір кімге арқа сүйесін? Өз аяғынды нық тұр деуге де ерте. "Бөрі арығын білдірмес...." тің кебін киіп тұр. Таңертең жұмысқа жанталасқан, ал кешке жұмыстан шаршап келе жатқан, көздерінде бір мұң бар адамдарды көрдім. Бірақ олар өз елдерінің уығын нықтап, шаңырақтарын көтеріп жатыр.

Отнято все -
Честь, Родина и Имя.
Ты человеком был, за то наказан
И заклеймен как вещь или как скот.
Отпечатки пальцев рук обеих
Пойдут вослед, в аду тебя найдут.
В том носовом платке,
Которым слезы вытирают человек свободный.
Ты вышиваешь нитью.
Пусть прочитают люди,
Которым Бог позволил жить.
перевод с латышского Анда Лице - автор оригинала

Мұражайды аралап жүріп, сұрқия езіп-жаншуды біздің де ата-бабаларымыз бастан өткергенін ойладым. Осы тәрізді барақтарда олар да төрт бүктеліп жатып, аштан бұратылып о дүниеге аттынды емес пе? Қаншама қазақтың зиялысы қызыл саясаттың құрбанына айналды? Бізде әл күнге дейін Қабанбай мен Бөгенбайды шатастыратындар көп. Менің ойымша, ұлттық тарихымыздан хабар беретін мұражай ашатын уақыт келді. Өз өткенімізден не себепті ұялып жүргенімізді түсінбеймін.

Латыштықтар аз ғана ел. Ешкімге арқа сүйемейді. Бірақ немістерді Ресейге қарағанда өздеріне жақын тұтатыны аңғарылады. ЕуроОдаққа мүше болғаннан кейін қымбатшылық белең алыпты. Бұны маған Ригада оқып жүрген қазақ жастары айтты.

Түстен кейін ригалық Рихард есімді 12-сынып оқушысы (Ол БарКэмптегі көмекші топтың белсенді мүшесі болатын) бізді Риганың биік мұнараларының біріне апарды. Ол 13 ғасырда салынған шіркеу болатын. Қазір шіркеу мұражай қызметін де, шіркеу қызметін де атқарады. Кешкі алтыда ол жерде тегін концерт болды. Қызық. Діни ғибадатханада концерт өтеді екен. Рихард одан соң, бізге керамика дүкенін аралатты. Қыштан жасалған бұйымдар көзді арбайды. Амал қанша, ақшамның барлығы таусылып қалған еді. Есіңде шығар 1 лат 240 теңге тұрады! Зергер досыма бір бұйым алсам ба деп едім, болмай қалды. Хайыр, ИншАллаһ!

Кешке Ригаға келгелі бері кездесе алмай жүрген осындағы қазақ студенттерімен танысудың сәті түсті. Ербол Лайма сағатының алдында күтіп алды. Лайма (латыш тілінде бақыт дегенді білдірсе керек) сағатын ригалықтардың бәрі біледі. Себебі кездесетін адамдардың барлығы сол жерде кездеседі.

Айтпақшы, ең үлкен жаңалық бүгін қара дорбаның иесі табылды. Оның кім екенін өзің де жақсы білетін шығарсың. Енді тегін сымсыз интернеттің қызығын қашан көретінім белгісіз. Алматыға жеткенше үнсіз қалуым мүмкін. Бірақ сен үндемей қалып жүрме!!! Мына тамақты (балық, қуырылған картоп, соус) кеше Чили Пиццаға барғанда арнайы суретке түсіріп едім. Мүмкін біреуге қызық болар...

Сурет ресейлік блогшының блогынан алынды. Суреттің ішінен таныстарыңды кездестіріп жатсаңдар, айтыңдар...